نيازهاي جوانان و نوجوانان

نيازهاي جوانان و نوجوانان

 

روان شناسان از نيازهاي انسان فهرست‌هاي متنوّع و متعددي ارائه داده‌اند. مربيان و معلمان گرامي در مسير شناخت و هدايت نسل نوجوان و جوان نيازهاي آنان و کيفيت برآورده شدن آن نيازها را نبايد فراموش کنند بلکه بايد خواسته‌هاي آنها را بشناسند و در جهت سازندگي آنان بکوشند.

از طرفي بايد راهي را برگزينيم که آنها براي برآورده شدن نيازهايشان اقدام نمايند و هم براي توقعاتشان حدّ و مرزي قائل گردند.

نيازهاي نوجوانان، گوناگون و متعدد است و ما در اينجا به برخي از تقسيم‌بندي‌هاي نيازها که توسط روان شناسان ارائه شده است اشاره مي‌کنيم.

((موري)) کليه نيازها را به دو دسته تقسيم مي‌کند:

1- نيازهائي که منشاء دروني دارند مانند نياز به آب و هوا، نيازهاي جنسي، نياز به دفع و تخليه و اجتناب از آسيب و درد.

2- نيازهايي که منشاء ذهني و فکري دارند مانند نياز به موفقيّت، هويت، استقلال، وابستگي، کمال‌طلبي و ...

((فرويد)) معتقد بود که بشر داراي دو نوع غريزه اساسي است:

1- غريزه زندگي: شامل نيازهاي جنسي و حفظ نفس.

2-غريزه مرگ: شامل گرايش‌هاي خود آزاري و خودکشي، احساسات پرخاشگرانه و خصمانه نسبت به ديگران.

((آلفرد آدلر)) گرايش به داشتن پايگاه اجتماعي را برجسته‌ترين نياز انسان مي‌‌داند به نظر او مردم مي‌خواهند مهمّ و انديشمند باشند و بيشتر فعاليّت‌هاي آنها اختصاص به رفع اين نياز دارد.

((هربرت کارل)) معتقد است که حفظ و نگهداري و نيز ارتقاء و اعتدال انسان از طريق ارضاء چهار نياز اصلي تأمين مي‌گردد.

1- نياز به امنيت فيزيکي.

2- نياز به امنيت عاطفي.

3- نياز به پيشرفت و موفقيت.

4- نياز به پايگاه اجتماعي.

((مزلو)) در يک طبقه‌بندي منطقي‌تر و پيشرفته‌تر، کمال طلبي را عالي‌ترين مرحله از نيازهاي انساني مي‌‌داند. او طبقه‌بندي نيازها را در پنج سطح از پايين‌ترين تا بالاترين سطح به اين شرح ارائه مي‌دهد.

1- نيازهاي فيزيولوژيک مانند گرسنگي، تشنگي، جنس و ...

2- نياز به امنيت مانند نياز به ثبات، نظم و ايمني.

3- نياز به دوست داشتن و تعلّق داشتن مانند نياز به محبت، ابراز وجود و هميشگي با ديگران.

4-نياز به عزّت نفس مانند نياز به احترام و موفقيّت و اعتبار و حيثيّت و ...

5-نياز به کمال‌طلبي که بالاترين مرحله از نيازهاي انساني است.

نوع فهرست‌بندي اين نيازها از اهميّت خاصي برخوردار است زيرا به نظر مي‌رسد که با رشد و تکامل هنجار فرد و هماهنگ است. از طرفي نيل تدريجي به عالي‌ترين مرحله از نيازها بستگي به خود فرد و نيز ويژگي‌هاي جامعه‌اي که در آن زيست مي‌کند دارد.

مربيان و معلمان هنگام تجزيه و تحليل رفتار دانش‌آموزان بايد فهرستي از اين نيازها را در ذهن داشته باشند تا بتوانند تحليلي درست از رفتارها، انگيزه‌ها و علّت‌ها ارائه نمايند.

نيازهاي جوانان و نوجوانان گسترده و متنوع است و داراي زيرمجموعه‌هاي فراواني است که در اين بحث نمي‌گنجد.

1- نيازهاي زيستي

2- نيازهاي رواني

3-نيازهاي اقتصادي

4-نيازهاي فرهنگي

5- نيازهاي عقيدتي

6-نيازهاي اجتماعي، سياسي

7- نياز به شناخت ارزش‌ها و موقعيّت‌ها

علاوه بر نيازهاي کلِّي، فيزيکي، اجتماعي، رواني و ... هر فرد عاداتي را هم فرا مي‌گيرد.

اين عادات داراي نيروي خاصي است و هماهنگ با يک نياز اساسي نيز عمل مي‌کند مثلاً شخصي که ياد بگيرد فوتبال بازي کند و با مطالعه کند داراي نيازهائي است که با شخص ديگري که اين عادات خاص را فرا نگرفته متفاوت است. چنين است که هنگام تحليل و درک شناخت اينکه چرا دانش‌آموزان برانگيخته مي‌شوند تا کاري انجام دهند مربّي بايد نيازهاي اساسي و عادات و رغبت‌هاي فرد را مورد توجّه قرار دهد.

چگونگي عملکرد نيازها

مثلاً:

فرد گرسنه در جستجوي غذا برمي‌آيد.

فرد خسته آرزوي استراحت مي‌کند.

فردي که به او بي‌توجه شده است در تلاش جلب توجّه و رسيدن به پايگاه اجتماعي برمي‌آيد.

زماني که نيازي برآورده شد يک حالت موقت از آرامش و تعادل در فرد بوجود مي‌آيد و فعاليّت در جهت مورد نظر متوقف مي‌شود.

منبع:

روشهاي هدايت رفتاري نوجوانان وجوانان ، محمد قمي فر . تهران : انتشارات محیا ،1373،

صفحه 86-82

آشنا ساختن والدين با خدمات راهنمائي و مشاوره

آشنا ساختن والدين  با خدمات راهنمائي و مشاوره

 

يكي از مهمترين اعتقادات مسلمانان در رابطه با هدايت يافتگي انسان ، پاك و منزه بودن فطرت اوست و اين اعتقاد اسلامي۱ همواره روش هاي هدايتي مربيان را در تربيت دانش آموزان تحت الشعاع قرار داده است.

محيط زندگي انسان هم يكي از عوامل اثر گذار بر تكامل و شكوفائي فطرت مورد توجه انديشمندان اسلامي قرار گرفته است و براي برحوردار كردن محيط هاي تربيتي به زمينه هاي مساعد و پويا تلاش هائي صورت گرفته است .

جهت گيري و شتاب جوامع بشري به سمت صنعت و تكنولوژي و توجه كمتر به زير بنا و اصالت هاي وجودي انسان ، زندگي اجتماعي ما را دستخوش تحولات فزاينده نموده است .

هرچه ثمرة اين تحول ، رشد جوامع را در زمينة علم و تكنولوژي به دنبال خواهد داشت ، ولي مي تواند سلامت جامعه اسلامي ما را به مخاطره اندازد و توجه نهائي بشر به رشد صنعتي ، عواطف انساني اورا ضربه پذير سازد  .

تحصيل و زندگي در جامعه اي پيچيده با تنوع بسيار مشاغل و رشته هاي تحصيلي ، احتياج به اطلاعات ، آگاهي ها و توانمندي هاي خاصي دارد كه تجمع اين توانمندي براي فرد فرد جامعة ما تقريباً محال و نا ممكن خواهد بود و اين موقعيت مي تواند مشكلاتي را براي دانش آموزان ببار آورد.

عبور ساده و كم خطر از اين مراحل به جهت وجود راهنماياني بصير و دلسوز امكان پذير خواهد بود ، كساني كه با تلاشگري و مساعدت خود مي توانند، جوانان ما را از سردرگمي نجات داده و او را به سرچشمة مقصود رهنمون شوند .

از جمله اين راهنمايان صميمي و دلسوز در زندگي و حيات عاطفي نوجوانان و جوانان ، پدر ، مادر و معلمان وي خواهند بود  ، نقش آفريني اين نيروها[2] بسته به توان و تخصص خود مي تواند محيط امن و آرامي را فرا راه آدمي قرار داده و اورا از ورطة گمراهي ها برهانند.

در صورتي كه مجريان رسمي و غير رسمي تعليم و تربيت و سازندگان نسل هاي آينده از توان و تخصص لازم براي هدايت و راهنمائي نسل ها برخوردار نباشند ، مضار گرانسنگ و پر مخاطره اي را درجهت پيشرفت و تحول آيندگان بوجود خواهد آورد و جمعيت كثيري از جوانان و نوجوانان مارا به انحراف و هلاكت خواهد كشاند .

پس لازم است ، نهاد توانمندي در جامعه اسلامي ايران موظف شود تا اولياء تربيتي جامعه ما را نسبت به خدمات مشاوره و راهنمائي آشنا ساخته و به عنوان يك مهم اطلاعات و آگاهي هاي لازم براي استفادة ابزاري[3] از توانمندي موجود آنان را فراهم آورد تا بتوانند به هدايت هاي حقيقي و استوار مدنيت و بالندگي دست يافته ، ثمره هاي ارزشمندي را هديه جامعه نمايند ، ثمره هاي موثر چنين تلاشي عبارتند از:

1.                  خارج كردن افراد از ياس و سردرگمي

2.                  تقويت اراده هاي فردي جوانان و نوجوانان

3.                  زمينه سازي وصول به اهداف و رسيدن به آمال و آرزوها و فراگير شدن بهداشت رواني براي آحاد ملت

 

اهداف راهنمائي و مشاوره

راهنمائي به مجموعه اي از خدمات سازمان يافته گويند كه دانش آموزان را به شناخت خود و محيط هدايت نمايد (جريان ياري به فرد) تا قادر شوند در مورد مسائل مختلف زندگي خويش تصميمات مناسب تري اتخاذ نمايند .

 مشاوره به عنوان يكي از فنون راهنمائي رابطه اي روياروي و مستقيم بين مشاور و مراجع است كه با هدف كمك به مراجع در جهت سازگاري مؤثر با خود و محيط انجام مي شود .

سابقة راهنمائي و مشاوره به خلقت آدمي و آگاهي و شعور او بر مي گردد و از زماني آغاز شد كه آدمي توان تجربي خود را براي كارآئي بيشتر فرزندان به آنها ارائه نمود  و اين روش هدايتي پشتوانة حركت فردي آنان قرار گرفت .

والدين و هدايت گران اجتماعي همواره براي ايجاد سازگاري مؤثر فرد و رضايتمندي خود اقدام به فعاليت هاي ذيل نموده اند .

§                     جهت دهي رفتار مطلوب و اجتماع پسند مطابق با ارزش هاي مورد قبول جامعه

§                     توجه به تفاوت هاي فردي براي كشف نيازهاي ناهمانند كودكان و تأمين آنها در حد امكان

§                     شكوفائي استعداد ها و توانمندي كودكان

 

اين اقدامات مؤثر گوشه اي از خدمات راهنمائي و مشاوره مي باشد كه اقشار مختلف جامعه در همة اعصار و قرون به انواع اين خدمات نيازمند بوده اند .

راهنمائي و مشاوره برخلاف ديدگاه بسياي از والدين و معلمان ، مخصوص كودكان دشوار نيست بلكه يك فعاليت كلي براي همة كودكان است و همگي انسانها در حد امكان بايد از خدمات راهنمائي و مشاوره برخوردار شوند و يا خود در موقعيتي قرار گيرند كه بتوانند به عنوان راهنمايان كودكان خود اهداف ذيل را تامين كند .

1. خود شناسي    (درك و شناخت فرد) كه به كشف توانائيهاي كودك مي انجامد و مي تواند از طريق شناخت استعداد هاي ويژه و نيازمنديهاي او به رشد هكه جانبه كودك بينجامد.

 

2.      شناخت محيط    شناسائي امكانات موجود جامعه و آموختن نحوة استفادة موثر از آنها تا بتوانند در محيط زندگي خويش شغل مناسبي بدست آورند تا به ايجاد زندگي رضايت بخشي منجر شود و همچنين فرصت لازم براي تأمين نيازهاي خود از منابع و امكانات جامعه را بدست آورد. [4]

 

3.     برقراري ارتباط با ديگران

يادگيري چگونگي برقراري ارتباط درست و هم زيستي مسالمت آميز با ديگران و همچنين برقراري  رابطه اي ياري دهنده و ياري گيرنده در متن اجتماع براي ساختن جامعه اي منسجم و پويا

 

4.     مسئوليت پذيري

ايجاد نگرشي مبتني بر وارد شدن فرد به فعاليت هاي مناسب، رفتار هاي مستقل و منسجم

 

5.     توانائي تصميم گيري و حل مسأله

تكيه بر ايجاد موقعيت هاي خاصي براي يادگيري فرد و كاربرد توانمنديهاي خود  در موقعيت هاي متفاوت با توجه به اعتماد به نفس حاصله از پي ريزي يادگيري در حل مشكلات مبتلابه و تصميم گيريهاي مناسب و مؤثر بصورتي كه بتواند از بروز موانع رشد جلو گيري نمايد.

 

6.     آشنائي به ارزش هاي مناسب و مطلوب جامعه

به منظور برخورداري از ويژگيها و صفات ممتازي كه جايگاه مناسب اجتماعي فرد را تضمين نموده و به استحكام قدرت اراده و ميزان پيشرفت آدمي بيانجامد.

چنانچه با استفاده بهينه از ابزارهائي چون مشاوره و راهنمائي به اهداف مطرح شدة فوق نائل آئيم ، نتايج مؤثر ذيل به ثمر خواهد رسيد.

الف – رشد همه جانبه شخصيت كودك

ب  - برخورداري از سلامت رواني و عاطفي

ج  - سلامت حرفه اي ، اجتماعي و شخصيتي

بروز نتايج فوق سلامت اجتماع را تضمين نموده و رسيدن به اهداف تكاملي در ساية اين امكانات تسهيل خواهد شد .

خدمات راهنمائي و مشاوره

راهنمائي و مشاوره داراي خدمات ويژه اي هستند كه درحكم امكانات ياري دهنده بايد مورد شناخت و توجه والدين و مربيان قرار گيرند، تا نحوة استفادة مؤثر از اين امكانات و توان ها را بيابند و بتوانند در نقش ارزشمند خويش موفقيت هاي مناسب تري بدست آورند.

ابتدا چنين به نظر مي رسد كه راهنمايان تربيتي و مشاوران تمام تلاشهاي خود را به خودشناسي مراجعان معطوف مي نمايند و در اين مهم تكيه بر تعاريف خودشناسي[5] از ديدگاه روان شناختي به كودك كمك مي كند تا او پي ببرد كه :

1-    شخصيت او داراي چه ويژگيهائي است.

2-   نقاط ممتاز و برجستة شخصيت او نسبت به ديگران كدام است .

3-  استعداد و توانمنديهاي او كدامند و چگونه بايد پرورش يابند.

4-  از لحاظ انفعالي داراي چه علايق و آرزوهائي مي باشد .

5-  از چه مهارت هاي بدني برخوردار است.

 

راهنمائي و مشاوره در نظام آموزش وپرورش دو نقش اساسي را ايفا مي كند .

الف) : كمك به دانش آموزان براي سازگاري با معلم ، مواد درسي و همكلاسان ، غلبه بر موانع محيطي، حل مشكلات شخصي ، شكوفائي استعداد ها و بالاخره رشد و تكامل فردي.

ب ) :  كمك به دانش آموزان براي انتخاب مناسب ترين رشته هاي تحصيلي ، شغلي ، برنامه ريزي و آمادگي براي زندگي آيندة خويش.

در حالي كه مشاوره و راهنمائي در نظام اجتماعي و محيط خانوادگي بايد نقش هاي ذيل را ايفا نمايد .

1-    كمك به شناخت فرد ، كه بداند كيست ، بايد چگونه رفتار كند، انتظارات ديگران را چگونه شناسائي كند و با تكيه بر شناخت محيط و خود چگونه در موقعيت هاي متفاوت بهترين تصميم ها را اتخاذ نمايد تا بتواند بهداشت رواني خود را تضمين نمايد.

2-   كمك به دانش آموز براي آشنائي با امكانات محيطي و آموختن نحوة استفاده مؤثر از آنها

3-  كمك به دانش آموزا براي تأمين يك زندگي مفيد و هماهنگ با تقاضاي جامعه

 

مجموعة كوشش ها و فعاليت هاي ارائه شده از طرف اولياء تربيتي بايد شرايط ذيل را داشته باشد تا بتواند نقش مؤثري در هدايت و كمك به دانش آموزان ايفا نمايد .

1-    به صورت منظم و مستمر ارائه شود .

2-   تمام جنبه هاي شخصيتي فرد اعم از بدني ، عاطفي ، عقلي و اجتماعي را شامل شود .

3-  در موقعيت هاي متفاوت نقش هاي مختلفي را ارائه نمايد.

راهنمائي و مشاوره براي ارائه چنين كمك هائي ، از روش ها و تكنيك هاي متفاوتي استفاده مي كند كه به كار بردن اين فعاليت ها با هدف ياري رسانيدن به فرد ، خدمات راهنمائي و مشاوره را تشكيل مي دهند.

لذا به منظور استفاده مؤثر والدين از اين خدمات بايد آنان را به چگونگي استفاده از اين خدمات ، براي ياري رسانيدن به كودك خود  آشنا نمود  تا توفيق بهتر تعليم و تربيت فرزندان را بدست آورند .

خدمات راهنمائي و مشاوره اغلب در موارد زير زمينة ظهور خواهند داشت .

الف : خدمت شناختي                                     د :  خدمت برنامه ريزي تحصيلي

ب: خدمت اطلاعاتي                                      و : خدمت گروهي

ج : خدمت مشورتي

كه به شرح مختصراين خدمات بسنده نموده ومطالعه تفصيلي آن را به عهدة علاقه مندان خواهيم گذاشت .

الف : خدمت شناختي

هدف اين خدمت متوجه بهتر شناختن دانش آموز از لحاظ شخصيتي ، خانوادگي و اجتماعي و كمك به او در بهتر شناختن خويش است كه براي تأمين اين هدف بايد از فنون متفاوت شناخت فرد اعم از مشاهده ، مصاحبه ، واقعه نويسي ، مقياس درجه بندي رفتار ، تنظيم پرسشنامه ، شرح حال نويسي و گروه سنجي كمك گرفت و پس از جمع آوري اطلاعات ، علايق ، نگرش ها و ... به تجزيه و تحليل آنها پرداخت  تا نتايج بدست آمده را براي بهره برداري در اختيار دانش آموز قرار دهيم .

ب : خدمت اطلاعاتي

 هدف اين خدمت ، آگاهانه عمل نمودن و انتخاب مناسب تر پديده ها و موقعيت هاي متفاوت زندگي اجتماعي است ، براي تأمين اين مهم بايد اطلاعات منسجم و نظام يافته اي را ارائه نمود ، كه شخص با توجه به اين اطلاعات بتواند تصميمات عاقلانه اي اتخاذ نمايد تا به رضايت نسبي از خود منجر شده بهداشت رواني خود را تأمين نمايد .

خدمت اطلاعاتي در هدايت شغلي دانش آموزان اهميت زيادي دارد ، زيرا مبتني بر تدارك هر چه بيشتر اطلاعات تحصيلي ، حرفه اي و فراهم ساختن فرصت هاي شغلي و اجتماعي است تا دانش آموزان بتوانند براي انتخاب شغل و اتخاذ تصميم مربوط به آن در جامعه پيچيدة موجود به درستي عمل نمايند .

ج : خدمت مشورتي

 هدف اين خدمت برقراري ارتباط بين اولياء تربيتي و دانش آموزان است تا بتواند در ضمن چنين     ارتباط هائي :

1-    خودشناسي دانش آموزان را تسهيل كند .

2-    آموزش هاي فردي و گروهي را ارائه نمايد .

3-    به رشد دانش آموزان كمك كند .

مهمترين عمل اين نوع ارتباط ها توجه مخصوص به اتخاذ تصميم است ، فرد ضمن مشاورة فردي يا گروهي به بينش لازم دست مي يابد و براي مشكل خود راه حل پيدا مي كند ، نقش مشاوره در اين خدمت نقش فرد آگاه و مجربي است كه به دانش آموز توجه خاصي دارد ، از موانع و مشكلات اوآگاه مي شود و      مي تواند مشكلات راه و روش حل آن را باز گويد .

د : خدمت برنامه ريزي و پي گيري (طرح ريزي تحصيلي)

 هدف عمدة اين خدمت ياري دادن به دانش آموز در دوره هاي تحصيلي است تا بتواند در تهية طرح هاي آيندة خود در امر تحصيل ، شغل ، بهره وري از فرصت ها و امكانات مدرسه و بازار كار توقيق يابد ، اين خدمت ضمن توسعه شناخت دانش آموز از امور ، ارزشيابي شخصي وي را از موقعيت ها تحت تأثير قرار مي دهد ، بصورتي كه مي تواند دقت و توانمندي اورا در انتخاب اولويت ها تضمين نمايد .

ه : خدمت ارزيابي

 هدف عمدة اين خدمت ، ارزيابي عملكرد خدمات نامبرده شده در بالا مي باشد  تا اولياء بتوانند نقاط ضعف و قوت برنامه ها را مشخص نمايند . اهميت اين خدمت از نظر متخصصان بيش از خدمات معرفي شده        مي باشد ، زيرا استفاده از اين خدمت حصول به هدفهاي شخصي اولياء و آرمانهاي اجتماعي جامعه را تسهيل مي نمايد .

و : خدمت گروهي

 هدف عمدة اين خدمت ايجاد سازگاري كودكان با خود ومحيط زندگي اطرافشان مي باشد كه معمولاً از طريق آگاه ساختن دانش آموزان از امكانات و شرايط محيطي و ايجاد بصيرت فردي از طريق شركت فعالانه در مسائل و مباحث گروهي صورت مي گيرد و از طرفي ديگر دانش آموزان داراي مشكلات ، علايق و    نيازمندي هاي مشترك در گروه هاي كوچك ، زير پوشش خدمات راهنمائي قرار مي گيرند .

 

نتيجه

هدف كلي خدمات راهنمائي و مشاوره ياري و كمكي است كه براي دانش آموزان پيش بيني مي شود ، تا بتوانند در اين سنين حساس زندگي ، خويش و دنياي خارج از خود را بشناسند.

آگاهي از هويت فردي، توانمنديها و استعدادهاي شخصي ، گام مهمي در جهت خود شكوفائي انسانها به حساب مي آيد و در برابر اين آگاهي ها است كه آدمي مي تواند مؤثرتر ، موفق تر و خوشحال تر زندگي كند .

در جامعة پيچيدة امروز خانواده به رشد و بالندگي فرزند خود اهميت مي دهد و براي حاكم كردن آسايش در زندگي فرزندان ، خود را با مشكلات عديده اي درگير مي كند و مصائب زيادي را به جان مي خرد تا به خيال خود آسايشي درخور توجه را براي حانوادة خويش به ارمغان آورد ، بصورتي كه اغلب ديده مي شود مصائب و مشكلات اختيار شده توسط والدين ، اصالت وجود  و" آسايش و امنيت" را در خانواده به خطر        مي اندازد .

از طرفي همة والدين علاقة وافري به راهنمائي و هدايت فرزندان خود دارند  ولي عدم آگاهي آنان از فنون و روش هاي مشاوره و راهنمائي ، توانائي هاي آنها را تحت الشعاع  قرار داده از كارآئي آنها خواهد كاست .

يكي از اصولي ترين فعاليت هاي معلمان در جهت رشد و بالندگي جامعه ، آشنا كردن خانواده ها با فنون و خدمات راهنمائي و مشاوره مي باشد .

بالا رفتن توان علمي و كارآئي خانواده ها ، سودمندي خاصي خواهد داشت .

 استفاده از مساعدت و همكاري  والدين در امور آموزشي و تربيتي مدارس فرزندان ، يك جهت شدن فعاليتهاي هدايتي معلمان و خانواده ها مي تواند تعليم و تربيت پويا و فعالي را به ثمر برساند.

اميد است طرح اين پيشنهاد مختصر ، تاكيدي بر جايگاه و اهميت اين فعاليت مثبت و مؤثر در جامعة اسلامي و تذكري براي همة معلمان دلسوز جامعه باشد .

 

                                                                                               ( ان شاءالـ...)

 

 

 

 منابع و مآخذ:

1-    قاضي  ، قاسم ، زمينه هاي مشاوره و راهنمائي . تهران : انتشارات دانشگاه تهران ، 1366

2-    نيكزاد و مهرآرا ، زمينة مشاوره و راهنمائي در تعليم و تربيت.تهران : انتشارات كيهان ، 1373

3-    نوابي نژاد ، شكوه ، سه گفتار در بارة راهنمائي و تربيت فرزندان  . تهران : انتشارات انجمن اولياء و مربيان ، 1372

 

پي نوشت ها

 

---

  1- كل مولودٌ يولد علي الفطره

 2- راهنمايان ، مشاوران ، والدين و معلمان در اين نوشتار بعنوان اولياء تربيتي فرزندان معرفي شده اند

 3- متكي به تكنيك هاي شناخت بيشتر افراد ، درك نيازهاي احتماعي ، آگاهي از امكانات موجود در خانواده و جامعه

4-  تأمين يك زندگي مفيد و هماهنگ با تقاضاي جامعه

  5- خودشناسي از نظر روان شناسي يعني آگاهي يافتن فرد از گستره و عمق استعداد ها، توانمنديها، علايق و آرزوهاي آدمي

روش هاي حل مشكلات رفتاري( قسمت دوم )

روش هاي حل مشكلات رفتاري

 

مجموعه مشكلات دانش آموزي در دو طيف وسيع جاي مي گيرد .

1-    مجموعه مشكلاتي كه ناشي از ذهنيت و بينش خاص افراد مي باشد .

2-    مجموعه مشكلاتي كه منشاء محيطي داشته و زندگي فرد را تحت تاثير قرار مي دهد .

مشكلات رديف اول (مشكلات كاركردي مبتني بر بينش دانش آموز)معمولاً نيازمند آن است كه ارتباط مؤثر و مفيدي بين همكار و دانش آموز برقرار شود و پس از جلب اعتماد ، تجزيه و تحليل دانسته ها و گرايش هاي دانش آموز ، آغاز گردد .

هدف اصلي آن است كه بينش هاي دانش آموزان كه منجر به نوعي رفتار خاص مي شود مورد بررسي قرار گيرد و تفكراتي كه منشاء بروز مشكل مي شوند مورد تجديد نظر قرار گيرند  .

در جهت ريشه يابي و حل مشكلات رفتاري ، اقدامات ذيل مي تواند بينش و نگرش دانش آموزان را تحت تاثير قرار دهد تا منجر به تحولاتي در علايق و گرايش هاي آنان شده و نهايتاً تغيير رفتار آنان را فراهم سازد .

ü      اصلاح بينش و نگرش

در مواردي كه ديد گا ه هاي اعتقادي فرد دچار نقص و كاستي شده است  ، بايد با ارائه دانسته هاي مناسبي همراه با برخوردي مثبت و منطقي ترميم شود و اصلاحات لازمي جهت پالايش عقايد نادرست صورت گيرد، تا شك و شبه هاي ذهني فرد را برطرف ساخته و تفكر مناسبي جايگزين يافته هاي غير منطقي و احساسي وي گردد.

 

 

ü      تغيير بينش و نگرش

در نمونه هائي كه مشكل متاثر از بينش و نگرش نادرست فرد باشد و ذهنيت فرد باعث گردد رفتاري متضاد جلوه نمايد ، لازم است به روش هاي مناسبي ديدگاه  فرد دگرگون شده و اقدام به تغيير بينش نادرست گردد ، تا نگرش درست و مناسبي رفتار بهينه فرد را به دنيال داشته باشد.

در اين موقعيت بايد توجه داشته باشيم كه منتظرتغيير رفتار فوري فرد نباشيم ، بلكه بايد زمينة تعادل و هماهنگي دروني اورا نيز مد نظر داشته باشيم .

ü      تثبيت بينش و نگرش

مشكل تعدادي از دانش آموزان پيچيده تر خواهد بود ، اينها در لفظ همان عقيدة درست را بيان خواهند نمود ولي اين بيان ،  اعتقاد قلبي و دروني آنان نخواهد بود.

بينش درست و بيان مناسب اين گروه را بايد تاييد كرد و در پي شناخت انگيزة رفتاري آنان بود كه عليرغم آكاهي به پي آمد هاي رفتار ،  نمود متفاوتي را ارائه مي نمايند .

كمبود هاي شخصيتي ، مخالفت نمائي ، مقاومت و ... مي تواند دليل رفتار هاي معكوس آنان باشد لذا بايد با پشتيباني عاطفي و برخورد هاي صادقانه آنان را زير پوشش گرفت و در بسياري از مواقع آنان را تاييد و همراهي نمود تا رفتار صحيح آنان متجلي شود.

درصد بالائي از مشكلات رفتاري دانش آموزان به كمك چنين روش هائي مرتفع خواهد شد ، شناخت روحي و رواني نوجوان و جوان ، صبر و حوصله متربيان همراه با گذشت و تغافل از رموز حل مشكلات فوق است

مشكلات رديف دوم (مشكلات ناشي از عوامل محيطي ) زمان بيشتري را به خود اختصاص مي دهد ، زيرا اصلاح و تغيير رفتار دانش آموزان به جهت تغيير عوامل محيطي نياز به فراخواني اولياء ، هماهنگي و                پي گيري هاي جدي داشته ،  برخورد و هدايت بزرگسالان ، ظرائف و اقدامات ويژه اي را طلب مي نمايد ، بديهي است كه چنين گروهي به علت مشغله هاي فراوان و شكل گيري رفتار هاي گونه گون دير تر به پذيرش توصيه هاي مشاوران اقدام مي نمايند و اين موضوع روند حل مشكل را كند تر خواهد نمود .

در اين نوع مشكلات پس از بررسي هاي لازم و يافتن منشاء مشكل در صدد ازبين بردن ريشه ها و        رفع موانع خواهيم شد .

چنين فعاليتي نياز به وقت ، انرژي و حمايت هاي مالي دارد ، داشتن مددكاران مجرب و متعهد ، استفاده از توان نهادها و سازمان هاي كمك رسان و ...  هماهنگي و تلاش ويژه اي را طلب مي نمايد .

گاهي عليرغم استفاده از توان موجود به عوامل  اثرگزار خارج از محدوة مسئوليت برخورد نموده ، در موقعيتي قرار خواهيم گرفت كه نتيجه فعاليت هاي ما تحت تاثير عوامل مخربي قرار گرفته  ، رضايت بخشي خود را از دست خواهد داد ، و چنين تلقي خواهد شد كه در زمينة حل پاره اي از امور به بن بست رسيده ايم .

در اين اوقات بيان ما اين است كه تعداي از والدين زمينه هاي اصلاح و تغيير خود را از دست داده اند و يا امكان پذيرش هدايت هاي مشاوران ، وجود نخواهد داشت و شايد بتوان گفت كه امكان برقراري ارتباط موثر و موفق با چنين والديني  غير ممكن خواهد بود .[1]

·        براستي چه بايد كرد ؟

·        آيا در اين زمينه راه حل خاصي وجود دارد؟

·        درصورت عدم ارتباط با والدين كودك ، مشكل آنان چگونه مرتفع خواهد شد ؟

در چنين مواقعي ، باز هم به سمت دانش آموز خواهيم رفت تا در جهت ايجاد نگرش هاي موثر و ساخت ذهنيت مناسب او نقش ويژه اي داشته باشيم .

اينجاست كه اهميت ايجاد نگرش و فضا سازي مناسب براي قبول موقعيت هاي خاص جايگاه  واقعي خود را نشان خواهد داد ، و به همين جهت است كه راه حل پيشنهادي  ذيل مي تواند ياور ما در حل مشكلات مبتلابه دانش آموزان باشد .

 

ايجاد نگرش و فضا سازي مناسب براي قبول موقعيت هاي خاص

 

اعتقاد اين است چنانچه بتوانيم در موقعيت هاي خاص ، [2]تعادل رواني افراد را حفظ كنيم و يا ظرفيت و توان برخورد با مصائب و مشكلات را در آنها ارتقاء دهيم ، ياور خوبي براي حل مشكلات آنان خواهيم بود.

مراجعان در اين موقعيت ها توانائي آن را خواهند داشت كه درجهت حل مشكلات تصميم هاي عاقلانه اي داشته باشند و يا اينكه بگونه اي با مشكل موجود هماهنگ شده و اهتمام خود را در جهت كاهش عواقب آن مشكل به كار گيرند كه به هر صورت سازمان رواني انسان در مسير خطر قرار نخواهد گرفت .

استدلال علمي و زير ساخت تجربي اين روش بدين گونه  بيان خواهد شد .   

تعادل در ساخت رفتاري انسان [3]  يعني اينكه فرد در موقعيت هاي جديد ، سازمان رواني خود را بگونه اي وارد عمل نمايد كه در برابر هر پديده و موقعيت زماني و مكاني بهترين واكنش و عكس العمل را از خود بروز دهد و پس از آن به رضايت نسبي از رفتار خود نائل شود .

از آنجا كه تعادل رواني انسانها تحت تاثير توان و ظرفيت وجودي آنان قرار مي گيرد ، در صورتي كه فرد از ظرفيت رواني[4] بالائي برخوردار گردد به جنين تواني دست خواهد يافت .

ظرفيت رواني مورد بحث از مؤلفه هاي ذيل تشكيل خواهد شد .

توان علمي و آگاهي كسب شده[5]   Ï نگرش و بينش آدمي(اعتقادات) [6]Ï   عامل وراثت[7]ð   ظرفيت رواني

ظرفيت رواني در اين تجربة پژوهشي عبارت است از نيرو و تواني كه متاثر از گرايشات و بينش هاي افراد بوده و همراه با آگاهي ها و توان علمي موجود بتواند سازمان رواني انسان را بگونه اي تجهيز كند كه در برابر هر موقعيت جديد بهترين تصميم گيري را داشته باشد و پس از بروز رفتار به رضايتي نسبي از عملكرد خود دست يابد ، بگونه اي كه هيج تنش و فشاري در او به وقوع نپيوندد.

ظرفيت رواني مطرح شده در اين ديدگاه متاثر از مولفه هاي فوق بوده ، هرچه سطح مؤلفه ها بالاتر باشد فرد در تصميم گيري خود توانمند تر خواهد بود و اين توان به سازگاري بيشتر او كمك خواهد نمود.

زماني كه ياري و مساعدت ما ظرفيت رواني فرد را ارتقاء دهد ، تغيير ذهنيت او باعث آن خواهد شد كه با ديدي مثبت و منبعث از تفكر و تعقل به مسائل و مشكلات مبتلابه خود نظاره نمايد و زمينة مناسب تري براي حل مشكل خود پديد آورد كه خود ابزار مهمي در پيشگيري مسائل و مشكلات خواهد بود .

از انجا كه عمده مصائب و مشكلات انسان از جهل و ضعف اطلاعات و آگاهي هاي وي نشأت مي گيرد ، از طرفي بينش و نگرش هاي منفي ، باعث عكس العمل غير عاقلانه آدمي مي شوند ، بكار گيري اين راه حل و مصمم شدن به ارتقاء ظرفيت رواني ، باعث رفع مشكلات خواهد شد و در صورت وجود مشكل خاص بينش متعالي فرد بگونه اي وارد عمل مي شود كه متناسب با مشكلات جاري تصميم هاي معقول و منطقي اتخاذ نمايد.

اهميت ويژة اين راه حل در آن است كه ميزان اطلاعات و بينش هاي آدمي توانائي آن را دارد كه عامل وراثتي را هم تحت تاثير قرار دهد .[8]

 

چگونگي كابرد

بالا بردن ظرفيت رواني بعنوان يك اقدام پيشگيري كننده از الزامات كار مربيان و مشاوران به حساب      مي آيد ، آنها طي مشاوره هاي گروهي و فردي بايد در ارتقاء سطح اطلاعات و آگاهي هاي فراگيران بكوشند و با ارائه بينش هاي صحيح و اصولي[9] رفتار هاي مناسب دانش آموزان را تضمين كنند و هنگامي كه به مشكلات فردي دانش آموزان برخورد مي كنند ، اصلاح و تغيير بينش فردي آنان مورد توجه قرار گيرد.

در صورتي كه مشكلات بوجودآمده مربوط به والدين و ديگر نيروهاي محيطي زندگي كودك باشد ، بايد تلاش كسترده اي را جهت تغيير بينش والدين به كار گرفت و آنها را مصمم به سالم سازي محيط تربيتي زندگي نمود.

در چنين موقعيتي مشكلات مدارس كاهش خواهد يافت و دانش آموزان به تعادل بيشتري خواهند رسيد ، و فعاليت هاي علمي و آموزشي مدارس رونق خاصي خواهد يافت .

 

ميزان كارآئي و نتايج استفاده از اين راه حل

نتايج حاصله از بكار گيري اين شيوه در حل مشكلات رفتاري ، ميزان سودمندي اين راه حل را تاييد نمود، به اين معني كه عمده مسائل و مشكلات دانش آموزي ، از طريق مشاوره هاي هدفمند ، مرتفع گرديد ،  به علاوه روشي قوي و مناسب براي برخوردهاي اساسي و اصولي با موقعيت هاي جديد به حساب آمد، زيرا دانش آموزاني كه تحت تاثير اين راه حل قرار گرفتند ، خود كفائي و اعتماد به نفس لازم را در حل مشكلات خويش به دست آورده و كمتر نيازمند مراجعه هاي بعدي بودند.[10]

 

پي نوشت

 

---

[1] - مانند والديني كه به سبب عادت و پذيرش روش هاي قديمي تربيت كودكان ، شيوه هاي تربيتي آموزشگاه را قبول نداشته و يا والديني كه به نوعي تحت تاثير شديد انحرافات و بزهكاري ها قرار گرفته و اقدامات كوتاه مدت اصلاح و تربيت ندامتگاهها در هدايت آنان مؤثر نباشد .

[2]  - مشكل خاص(Particular difficult) به مصائبي گفته خواهد شد كه برگشت پذيري فرد به حالت اوليه بسيار مشكل و شايد گفت كه غير ممكن خواهد بود ، مانند از دست دادن والدين ، اعتياد شديد، فقر و مرض ، معلوليت هاي جانكاه و ...

[3] -   The balance in human behavioral structure

[4]  -   Mental capability

[5]  -  Academic talent

[6]    - Attitude

[7] -  Gentic

[8]- مانند معلم زود جوشي كه برابر يافته هاي تربيتي به اين درك مي رسد كه تصميم هاي عجولانه از دقت لازم برخوردار نبوده و پشيماني بدنبال خواهد داشت ، لذا هنگامي كه با مشكلي رنجش آور روبرو مي شود سعي مي كند صبر و بردباري از خود نشان دهد .

[9]  - ا ين بينش در محور هستي شناسي ، دنيا شناسي ، خلقت شناسي ، تاريخ و معاد شناسي ، تصوير مناسبي از هدف زندگي ، برخورد با مشكلات و روش زندگي در مسير حق طلبي انساني را ارائه خواهد نمود .

[10]- طرح تفصيلي اين روش در حل مشكلات رفتاري با مستندات و مثالهاي مناسب توسط نگارنده تدوين شده است .

 

 

منابع و مآخذ

قمي فر ، محمد ، جزوه آموزشي تربيت حس ديني در كودكان ، منبع آموزشي مربيان دوره  پيش دبستاني معاونت سما ،1380

روش هاي شناسائي و حل مشكلات رفتاري دانش آموزان در آموزشگاه هاي فاقد مشاور (قسمت اول)

روش هاي شناسائي و حل مشكلات رفتاري دانش آموزان

در آموزشگاه هاي فاقد مشاور

 

 پي گيري مسائل تربيتي و شناسائي مشكلات رفتاري دانش آموزان از فعاليت هاي مهم و موثر عوامل اجرائي هر آموزشگاه مي باشد .

تلاش درجهت بالابردن توان علمي ، مطالعه كتب مناسب ، استفاده از تجربيات و يافته هاي محققين ،       پي گيري و ايحاد ارتباط هاي سازنده و موثر مي تواند زير ساز مناسبي را براي اين خدمت ذيقيمت فراهم سازد .

براي انجام يك فعاليت قوي و سيستمي در مدارس لازم است ستادي تحت عنوان " ستاد تربيتي" از عوامل اجرائي و دبيران علاقه مند بوجود آيد .

اين ستاد ، كار رسمي خود را با تقسيم فعاليت ها ، در اولين نشست آغاز خواهد نمود.

اولين اقدامات براي شروع فعاليت به قرار زير است :

 

 

الف :  تهيه شناسنامه تربيتي از دانش آموزان

اين فعاليت پس از آموزش هاي لازم به دبيران و آموزگاران هر كلاس واگذار مي گردد تا ضمن توزيع    فرم هاي لازم ، دانش آموزان را بصورت مرحله اي با تكميل فرم آشنا نموده و پس از تكميل فرم توسط      دانش آموزان آنها را در پوشه هاي جداگانه اي تنظيم نمايند.

در ابتداي اين مرحله ، اصل راز داري در فعاليت هاي مشاوره اي بيان خواهد شد و به دانش آموزان اطمينان مي دهيم كه تمامي نوشته ها و گفتگو هاي مشاوره اي آنان محرمانه تلقي خواهد شد .

 

 

ب :  مطالعه دقيق شناسنامه هاي تربيتي توسط اعضاء مشخص شده ستاد

ستاد با توجه به تقسيم فعاليت ها ، مطالعه ، بررسي و پي گيري رفتار ها و مشكلات دانش آموزي هر كلاس را به فردي توانا و علاقه مند  واگذار مي نمايد.

اين همكار موظف مي شود ، پرونده هاي تربيتي را دقيقا مطالعه نموده و نكات قابل توجه و نيازمند به        پي گيري را مشخص و مكتوب نمايد .

 

 

ج :  تنظيم جدول زماني براي جلسه هاي مشاوره اي

از بين دانش آموزان هر كلاس تعداد محدوي بصورت اضطراري ، نياز به مشاوره و پي گيري مشكلات رفتاري دارند ، اين دانش آموزان در پرونده هاي تحصيلي خود به نكاتي اشاره مي نمايند كه لازم است مورد واكاوي و بررسي قرار گيرد و روش هاي حل مشكل براي اين عزيزان تدوين و پيشنهاد گردد.

نتايج اقدامات و پي گيري ها  هم بصورت خلاصه در پرونده دانش آموزي درج مي گردد.

 

د :  دريافت گزارش مشكلات رفتاري توسط اعضاء ستاد

گاهي دانش آموزان در پيام ها و بيانات خود مشكلات رفتاري خاصي را بيان مي كنند كه لازم است مورد بررسي قرار گيرد و پس از آگاهي به جوانب مختلف مشكل در صورت امكان نسبت به حل آن اقدام گردد.

چنانچه حل مشكل اعلام شده به هم فكري و مساعدت همكاران محتاج باشد ، لازم است  ، طرح مشكل بدون ذكر نام در جلسه ستاد مطرح و از هم فكري همكاران در چگونگي حل مشكل بهرة لازم را داشته باشيم

 

 

ه :  تشكيل جلسات ماهانه و اظطراري

اعضاء ستاد هر ماه گرد هم خواهند آمد تا در جهت بهينه سازي موقعيت آموزشگاه تصميم هاي مناسبي داشته باشند، لحظاتي از زمان جلسه به بيان مشكلات جاري و درخواست راه حل هاي مناسب اختصاص خواهد يافت .

در اين جلسات پس از تبيين مشكلات مبتلابه  دانش آموزان ، مناسب ترين روشهاي حل مشكل را انتخاب و مسئوليت اجراي هر مصوبه به عهدة يكي از اعضاء واگذار مي گردد .

 

 

و :  گزارش مشكل به هسته مشاوره تربيتي شهرستان

پس از اجراي روش هاي تربيتي و استفاده از نظرات تخصصي همكاران و متخصصين ، چنانچه مشكل    دانش آموز مرتفع نگرديد  ، لازم است گزارش كوتاه و مناسبي از چكونگي شناسائي و برخورد با مشكل و نتايج بدست آمده بصورت مكتوب  تنظيم و به هسته مشاوره شهرستان گزارش شود تا اعضاء هسته نسبت به اختصاص نوبت مشاوره  براي مراجع و بررسي تخصصي تر موضوع اقدام نمايند .

 

 

 

 

ز :  ارسال گزارش فصلي و سالانه به هسته مشاوره

در جهت بررسي آماري و تحليلي مشكلات تربيتي لازم است مشكلات تربيتي جمع بندي و بدون ذكر نام به هسته مشاوره اعلام گردد، تا محققان اين مركز بتوانند با اشراف مناسبي چرائي بروز مشكلات را مورد بررسي قرار دهند .

اعضاء هستة مشاوره شهرستان پس از جمع آوري آماري مشكلات با برگزاري جلساتي ابعاد بروز مشكل و چگونگي برخورد مناسب با مشكلات را مورد نقد و بررسي قرار خواهند داد و در صورت نياز راه كارهائي را بصورت بروشور و مقاله هاي تخصصي تنظيم و تحويل به اعضاء ستاد تربيتي آموزشگاه ها خواهند نمود و هم زمان جمع بندي آماري مشكلات را براي بررسي هاي تخصصي تر به استان ارسال خواهند نمود .