آرزو ها  ، درد و مرهم

ماهواره و اينترنت ، جايگاه و وظيفه

قسمت اوّل

آدمی برای زندگی مناسب و راحت خود در اجتماع و در بین مردم باید رعایت کننده باید ها و نبایدهایی باشد که در محدودۀ اصول و قوانین ديني و انسانی ترسیم شده است .

هنگامي که افراد با رفتار و كردار خود و در انجام فعاليّت هاي زندگي ، رضایت خداوند را ،  مدّ نظر قرار داده ، و همواره مدافع مجموعه قوانین مشروع اجتماع ، منبعث از دستورات قرآنی ، سنت پیامبر عظیم الشأن ، عقل و اجماع  باشند ، بعنوان رعایت کننده اصول و مقیّد به احکام دیني و شریعت اسلام معرفی خواهند شد .

خلّاق اصلی این اصول و قوانین خداوند متعال است که از طریق کلام وحی و توسط پیامبران ، معیار های تعالی و شکفتگی را به مردم ابلاغ نموده است ، تا پس از چشیدن شهد شیرین این اصول ووقوف به نتایج عالی آن ، بعنوان تابع و عامل ، به دفاع و تبعیت از این اصول انساني برخاسته  در زمرة صالحان و متّقیان بندگی خداوند قرار گیرند.

برای همة مسلمانان ، سنت پیامبر اسلام و ائمه طاهرین ، معیار و الگوی عملی رفتارها است و فهم و درک جایگاه علمی و اسنادی این اصول ، راه هر گونه مغالطه و مقابله را مسدود می نماید ، لذا آدمی را مطیع و پیرو فرامین آگاهان به دانش نبوی و بزرگان دین که از سرچشمة بی انتهای علم الهی سیراب شده ، قرار می دهد .

 این توجّه و درايت ، مسیری به مصونیّت و پیشگیری از انحراف و اعوجاج تلقی شده و سالک را از شبه ها و کج رویها که مانع قبول بدون چون و چرای مسائل دین است حفظ و محافظت خواهد نمود.

 ولی در عصر حاضر لازم است به بسیاری از فروعات و مسائل مبتلابه اجتماعی نگاه دقیق تری داشته و در مقابل شبه افکنی های گروه معاند به بسط فلسفة هر رفتار و جمع آوری اسناد مثبته اقدام نماییم تا به مضون واقعی کلام وحی که:

 " لاَ إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَد تَّبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ " در دين هيچ اجباری نيست هدايت از گمراهی مشخص شده است(1) معنایی مناسب و جاودانه ببخشیم .

چنانکه نقل می کنند در روزگار گذشته و در زمان رواج راديو در ايران ، فصل جدیدی در زندگی مردم آغاز شد .

 تهیه و پخش برنامه های رادیویی در ایران توسط حکومت ستمشاهی سياستگزاري مي شد ، لذا با توجّه به برنامه های دین ستیزی رژیم  پهلوی و تمایل آنان به ظهور فرهنگ غرب و مظاهر مادی آن ، پخش آهنگ هاي مبتذل و كوچه و بازاري  پايه اصلي برنامه هاي راديويي  قرار گرفت و در سياستي مرموز و پنهان سعی در وابسته کردن افر اد به مسائل لهو و لعب جزء اولويت فعاليت هاي این رسانه قرار گرفت و در نتیجه از خط قرمز های اجتماعی و فرهنگی دین گذر کرد بگونه ای که اسباب نارضایتی علما و مجتهدین را فراهم آورده و استفاده از این ابزار با توجه به خطر ومفسدة ناشي از رواج موسيقي مبتذل و ايجاد فعاليت هاي لهو و لعب مربوط به آن ، چون خوانندگي زنان هرزه و بي بند و بار و ايجاد مراكز هنري خاص چون كاباره و ...  ، حرام و ممنوع اعلام گردید.

«موسیقی اگر انسان را از یاد خدا و معنویت غافل کند و به ابتذال، گناه و بیکارگی بکشاند، حرام است.» (2)

مقام معظم رهبری در باره موسیقی می فرمایند:

در مورد موسیقی دو حرف وجود دارد: یکی این که ببینیم، اساسا مشخصه های موسیقی حلال و حرام چیست و دیگر این که بیاییم، در مصداق، مرزهایی را مشخص کنیم تا جوانان بدانند که این یکی حرام و این یکی حلال است.

البته این دومی کار آسانی نیست، کار دشواری است. که انسان از این اجراهای موسیقی های گوناگون ـ موسیقی خارجی، موسیقی ایرانی هم با انواع و اقسامش، با کلام، بی کلام ـ بخواهد، یکی یکی این ها را مشخص کند اما مشخصه های کلی یی دارد که آن را می شود، گفت.

ببینید. موسیقی اگر انسان را به بیکارگی و ابتذال و بی حالی و واخوردگی از واقعیّت های زندگی و امثال این ها بکشاند، این موسیقی، موسیقی حلال نیست، موسیقی حرام است.

موسیقی اگر چنانچه انسان را از معنویت، از خدا و از ذکر غافل کند، این موسیقی حرام است.

موسیقی اگر انسان را به گناه و شهوترانی تشویق کند، این موسیقی حرام است.

نظر اسلام این است.

موسیقی اگر این خصوصیات مضر و موجب حرمت را نداشته باشد، البته آن وقت حرام نیست. این هایی را که من گفتم، بعضی از آن ها در موسیقی بی کلام و در سازهاست، بعضی هم حتّی در کلمات است.

یعنی ممکن است فرضا یک موسیقی ساده ی بی ضرری را اجرا کنند لیکن شعری که در این موسیقی خوانده می شود، شعر گمراه کننده یی باشد. شعر تشویق کننده ی به بی بندوباری، به ولنگاری، به شهوترانی، به غفلت و این طور چیزها باشد، آن وقت حرام می شود.

بنابراین، آن چیزی که شاخص حرمت و حلّیت در موسیقی است ـ نظر شریف امام رحمه الله هم در اواخر حیات مبارکشان که آن نظریه را در باب موسیقی دادند، اشاره به همین مطلب بود ـ این است.

موسیقی لهوی داریم. ممکن است موسیقی ـ به اصطلاح فقهی اش ـ موسیقی لهوی باشد. لهو یعنی، غفلت یعنی، دور شدن از ذکر خدا، دور شدن از معنویت دور شدن از واقعیّت های زندگی، دور شدن از کار و تلاش و فرو غلتیدن در ابتذال و بی بندوباری این موسیقی می شود حرام.

اگر این با کیفیّت اجرا حاصل بشود، اگر با کلام حاصل بشود، فرقی نمی کند. شما می گویید زبان بین المللی.

 آن موسیقی یی که به قول خود شما مرزها را در نوردیده و در جاهایی پخش شده، آیا این لزوماً موسیقی خوبی است؟ صرف این که یک موسیقی از مرز فلان کشور خارج شد و توانست به مثلاً کشورهای مختلف برود و یک عده طرفدار پیدا کند، مگر دلیل خوب بودن موسیقی است؟ نه، به هیچ وجه.

ممکن است یک موسیقی یی باشد که به شهوترانی و نشاط های شهوی جوانی تحریک می کند، طبیعی است که یک مشت جوانی که غفلت زده هستند، از این موسیقی خوششان می آید.

هر جایی که در دنیا دستشان به این نوار بیفتد، از آن نوار استفاده می کنند. این دلیل خوب بودن موسیقی نیست.

 من نمی توانم به طور مطلق بگویم که موسیقی اصیل ایرانی موسیقی حلال است، نه این طور نیست. بعضی خیال می کنند که مرز موسیقی حلال و حرام، موسیقی سنتی ایرانی و موسیقی غیر سنتی است.

 نه این طوری نیست، آن موسیقی یی که منادیان دین و شرع همیشه در دوره های گذشته با آن مقابله می کردند و می گفتند حرام است، همان موسیقی سنتی ایرانی خودمان است که به شکل حرامی در دربارهای سلاطین، در نزد افراد بی بندوبار، در نزد افرادی که به شهوات تمایل داشتند و خوض در شهوات می کردند، اجرا می شده، این همان موسیقی حرام است.

 بنابراین، مرز موسیقی حرام و حلال، عبارت از ایرانی بودن، سنتی بودن، قدیمی بودن، کلاسیک بودن، غربی بودن یا شرقی بودن نیست. مرز آن چیزی است که من عرض کردم. این ملاک را می شود به دست شما بدهیم.» (3)

حکم موسیقی از نظر اسلام و فتوای مراجع تقلید

بحث درباره موسیقی و این که چه نوع آن حرام و چه نوعش حلال است، بسیار است، ولی آن چه اکنون در میان بسیاری از فقهای شیعه معروف است، این است که موسیقی حرام دارای دو مشخصه است:

1 - مطرب بودن، انسان را از حالت عادی خارج کند؛

2 - مناسبت داشتن با مجالس لهو و لعب.

از امام خمینی سؤال شده است:حکم موسیقی چیست و به چه نوع آهنگ هایی موسیقی گفته می‏شود و با صدای مشکوک چه فرقی می‏کند و آیا آهنگ هایی که رادیو و تلویزیون پخش می‏کند، از نظر شرعی اشکال دارد؟

امام در پاسخ فرمود: موسیقی مطرب حرام است و صداهای مشکوک مانع ندارد و تشخیص با عرف است.(4) نظیر چنین استفتاءاتی از دیگر مراجع نیز شده است.(5)

بعداً که رژیم حاکم در جهت بهره گیری ظاهری از این رسانه بعنوان تبلیغ مسائل دینی سخنرانی تعدادی از علما را از طریق رادیو پخش نمود و از آنجا که رادیو تنها رسانه فراگیر و عمومی برای اقشار مختلف جامعه محسوب می شد ، نظر خواهی و کسب فتوی در جهت استفاده مشروط از این رسانه از مراجع آغاز شد و تحت شرایطی استفاده از اخبار و سخنرانی های مذهبی و کسب اطلاعات علمی از این رسانه ، مجاز شناخته شد و تحریم رادیو مشروط به استفاده بی قید و شرط مخاطبین گردید.

بر این اساس بنا بر گفتار گذشتگان ، بسیاری از افراد مذهبی و متدینین چنین ابزاری را خریداری کرده و با رعایت مورد استفاده قرار می دادند.

هر چند گستردگی دنیای اطلاعات و ارتباطات و درهم شدن برنامه ها از نظر موضوعی چنان غلبه ای بوجود آورد که استفاده گسترده ومتفاوت از این رسانه در موقعیت های گوناگون ، لازمة زندگی انسانها شد و پیوستن امکانات وابسته به این رسانه همچون ضبط و صوت و دیگر رسانه های دیداری و شنیداری به این مجموعه ، چنان تحولّی بوجود آورد که وجود این رسانه ها در منازل اقشار مختلف مردم بعنوان وسیله ای عادی یک نیاز تلقی شد ، و از حساسیت آنها در خرید و چگونگی استفاده کاست.

لذا استفاده از این رسانه ها بسته به میزان تقیّد افراد متفاوت شد ، چنانکه اکثر برنامه ها جایگاه عمومی پیدا کرد و لهویات رادیو به ساعات پخش فقط ترانه و آواز خوانندگان منحصر گردید.

حالا دیگر استفاده از این رسانه  متاثر از یک فتوای کلی بود ، آنچه که باعث مفسده نشود ، مجاز است و دیگر برنامه های لهو ولعب و مشکوک مورد تحریم باقی ماند.

در دوران انقلاب رسانه های شنیداری مورد استفاده بیشتری قرار گرفت ، اخبار و اطلاعات خبری رسانه های خارجی استماع می شد و همزمان با اخبار داخلی مقایسه می گردید، نوار های مذهبی به خانه های مردم راه یافت  و وسیله ای برای آگاه شدن مردم از سخنان رهبری ، مفاسد شاه و موقعیت قیام گردید.

با انقلاب شکوهمند اسلامی ایران و بعنوان یک موقعیت خاص رادیو و تلویزیون ، توسط نیروهای انقلاب فتح و پس از آن صدای انقلاب مردم شد ، لذا باید بعنوان یک دانشگاه مورد استفاده عموم مردم قرار می گرفت .

برای اسلامی کردن این جایگاه لازم بود نماینده ای از سوی ولی فقیه و رهبر انقلاب بر این رسانه نظارت نماید و مطابق با اهداف انقلاب  هدایت معنوی نماید .

هرچند بعداً این نهاد تحت نظارت شورای نظارت قرار گرفت تا دیدی فنی و متعهدانه به ابزار و امکانات رسانه و جامعه داشته باشند و به مخاطبین هم توجهی خاص مبذول نمایند.

پس از این زمان فتوای مراجع ، خاصه حضرت امام خمینی(ره) بشرح ذیل تشریح شد:

نواختن موسيقي مطرب كه مناسب مجالس لهو است و گوش دادن به آن، چه براي مردان و چه براي زنان جايز نيست اگر چه با وسائلي غير از آلات موسيقي باشد مانند قابلمه، سطل و...

گوش دادن به نوارهاي موسيقي مطرب چه براي مردان و چه براي زنان جايز نيست.

سؤال: لطفاً بفرماييد چگونه مي توان موسيقي مطرب را از غير مطرب تشخيص داد بخصوص اينكه عرف مردم نسبت به يك موسيقي اختلاف دارند، بعضي كه موسيقي را قبلاً شنيده اند مثلاً مي گويند مطرب است و برخي ديگر كه آن را نشنيده اند آن را غير مطرب مي دانند، در هر صورت تكليف در صورت اختلاف چيست، آيا شنيدن اينگونه موسيقيها جايز است.

جواب: ملاك در شناخت موسيقي مطرب يا اطمينان خودِ شخص است كه بداند موسيقي مطرب است و يا بايد به عرف رجوع كند. و در موارد مشكوك شنيدن آن مانعي ندارد.(6)

بنابراين شنيدن و يا نواختن هرگونه موسيقي مطرب حرام است، اگر چه كسي بواسطه آن تحريك بشود يا نشود، و يا از آن موسيقي لذّت ببرد يا نبرد، موسيقي شاد باشد يا غم انگيز، سنتي باشد يا غير آن، ايراني باشد يا خارجى، در مجلس عقد و عروسي باشد يا در غير آن.

و در صورتي كه موسيقي مطرب نباشد، شنيدن و يا نواختن آن اشكالي ندارد و اگر براي فردي موسيقي مشكوك باشد شنيدن و يا نواختن آن اشكالي ندارد.

اما آنچه که هدف تدوین این مقاله قرار گرفت زمان حال و استفاده از امکانات رشد یافته دهکدۀ جهانی ارتباطات همچون ماهواره و اینترنت است.

با نگاهی به قوانین حاکم و احکام منتشر شده درمی یابیم که بکار گیری تجهیزات آنتن های ماهواره ممنوع شده است ، ولی اقدام پیشگیرانه نیروی انتظامی را در جهت اجرای این قانون ضعیف و فقط به داشتن شکّات خصوصی معتبر می بینیم .

امروزه دیش های ماهواره بر پشت ساختمانها به وفور دیده می شود و آمار رسمی استفاده از ماهواره بین 25 تا 60 درصد اعلام می شود .

پوشش اینترنت هم روز بروز بیشتر می شود و خطر پذيري ويژه اي را با خود به ارمغان مي آورد .

تجاوز و نفوذ به حريم خصوصي افراد و برداشت محرمانه ترين اطلاعات خانوادگي و شخصي ، تلاش در جهت تضعيف روابط انساني ، پخش  شايعه ، ايجاد شكاف بين نسلها ، تأثيرات منفي بر رفتارِ كاربران ، تبليغات ضد ديني ، جاسوسي و سرباز گيري بدون جيره و مواجب از مخاطبين ،  از جمله شيطنت هاي افراط مسلط بر اين ابزار و رسانه مي باشد.

  اقدام پیشگیرانه مسئولین ارتباطات عبارت است از عدم توزیع اینترنت پرسرعت که دیگر فعالیت های کشور ، از جمله دولت الکترونیک را تحت تأثیر محدودیت های موجود قرار می دهد و فیلتر کردن سایت ها بر اساس واژه های مستهجن و مباحث سیاسی که علی رغم صرف نیرو و مصرف زياد بودجه در مقابل شیطنت های استکبار با مشکلاتی روبرو می شویم و لازم است به این مباحث مفصل تر پرداخته شود ، شاید بتوان راهی برای برون رفت ازاین معضل طراحی و اجرا نمود.