حضرت امام راحل(ره) و خدمتگزاري
" با دلي آرام و قلبي مطمئن و روحي شاد و ضميري اميدوار به فضل خدا از خدمت خواهران و برادران مرخص و بسوي جايگاه ابدي سفر مي كنم...
و بدانند كه با رفتن يك خدمتگزار در سد آهنين ملت خللي حاصل نخواهد شدكه خدمتگزاران بالا و والاتر در خدمتند. " [1]
حضرت امام خميني (ره) در دوران حيات ارزشمند خود ، طلايه دار عزت و بزرگواري ايران سرفراز بود ، وي سخناني متأثر از كلام وحي، رسالت انبياء و هدايت اوصيا داشت ، به گفتار خود عمل مي كرد و مروج آئين پاك رسول خدا محمد مصطفي (ص) بود .
نفوذ عرفاني و معنوي اين راد مرد صحنه هاي علم و تقوي همة جهانيان را به حيرت انداخت و مردم شريف ايران را به عزت و افتخار گرانقدري رساند .
او كه الگوي جاودانِ حكومت بر قلب ها قلمداد مي شد ، راز و رمز اين توفيق و موفقيت حكومت ها را در خدمتگزاري و جذب قلوب مردم مي داند و در سراسر حيات ارزشمندشان به خدمتگزاري اين ملت شريف افتخار مي كند و از ديگران مي خواهد كه نصيحت پدرانة اورا بپذيرند و از خدمت و خدمت رساني به مردم دريغ ننمايند .
امام بزرگوارمان در بسياري از موقعيت ها به مسئولين تذكر مي دهند كه كارهاي خود را خوب انجام دهند و در خدمت مردم باشند و به مردم حالي كنند كه حكومت اسلامي ، حكومتِ خدمت است حتي تا آنجا كه اهميت خدمتگزاري را درسيرة پاك رسول الـ.. (ص) متذكر مي شوند :
" پيغمبر اكرم (ص) خدمتگزار مردم بود ، با آنكه مقامش آن بود ولي خدمتگزار بود ، خدمت مي كرد ."[2]
همچنين امام راحل فتح قلوب را بالاتر از فتح كشورها معرفي مي نمايد ، سخنان حكمت آميز اين مراد و مرشد بزرگ قرن در اين باب چنين است :
" اگر بخواهيد مملكت تان مال خودتان باشد و مال خود اين ملت باشد ، بايد اين ملت را به همان گرمي كه هست نگه داريم ... ارزش اين ها زياد است ، اما بايد حفظ كنيم اين ارزش ها را ، پيروزي مملكت ما براي همين ارزش ها ست ، اين پيروزي قلوب بالاتر از پيروزي كشور است ... دائماً در نظرتان باشد كه ما يك بندة خدائي هستيم ، كه اين مردم ما را به اين محل رساندند و ما براي آنها بايد خدمت بكنيم ." [3]
جايگاه خدمت و خدمتگزاري در نظام جمهوري اسلامي
از زبان امام راحل (ره)
با نگاهي گذرا به سيرة انبياء وامامان و خلف صالح آنان حضرت امام خميني (ره) و دقت در رفتار اين اسوه هاي حسنه ، به راحتي جايگاه رفيع خدمت و خدمتگزاري روشن خواهد شد.
پيامبر عظيم الشأن كه رحمت و محبت نبوي، بنياد و اساس رسالت او بود ، توجهي خاص براي خدمت به مردم داشت و خداوند بزرگ در معرفي چنين پيامبري پس از آنكه وي را " عزيزٌ عليه ما عنتم" معرفي مي كند واژه "حريصٌ عليكم " [4] را نيز مي آورد.
در كلام آسماني فوق شدت علاقة پيامبر به هر گونه خير، سعادت، پيشرفت و ترقي ، به جهت خوشبختي انسان است و رسيدن به زمينه هاي فوق از طريق خدمت به مردم و رعايت افراد جامعه امكان پذيرخواهد بود.
امام راحل با عنايت به هدايت هاي بزرگ ترين راهنماي عالم وجود به چنين راه مقدسي تأسي مي كند و در فرازي ازگفتار هاي عالمانه اش مي فرمايد :
" من دعاگوي شما هستم و شما اين احتمال را بدهيد كه اگر به من بگويند خدمتگزار بهتر از اين است كه بگويند رهبر ، رهبري مطرح نيست ، خدمتگزاري مطرح است ، اسلام مارا موظف كرده است كه خدمت بكنيم ، خدمتگزاري مطرح است ." [5]
امام بزرگوار درجائي ديگر به رهبر و شوراي رهبري آينده توصيه هائي ارائه كرده اند :
" خود را وقف در خدمت به اسلام و جمهوري اسلامي و محرومان و مستضعفان بنمايند ." [6]
در فراز ديگري از سخنان امام راحل (ره) آمده است :
" اگر چنين برنامه اي تحقق پيدا كند (حكومت ها به مردم خدمت كنند) محيط رعب از بين مي رود و محيط دوستي پيش مي آيد و مبدل به محيط برادري مي شود ، يك چنين محيطي كه محيط برادري باشد ، ملت پشتيبان دولت است و اگر ملت پشتيبان يك دولتي شد ، دولت سقوط نمي كند ." [7]
سخن گهر بار ديگري از رهبر بزرگ انقلاب چنين است :
" امروز شما با تعهد به اسلام و با تعهد به احكام اسلام و با تعهد به جمهوري اسلامي ، در خدمت بندگان خدا و مستضعفين باشيد و بيشتر از همه ، طبقات ضعيف را ملاحظه كنيد و اين يك عبادت بزرگ است براي شما ، و من اميد وارم كه شما به اين عبادت موفق باشيد ." [8]
ومهم تر از سخن فوق:
"گمان نمي كنم عبادتي بالاتر از خدمت به محرومين وجود داشته باشد " [9]
سخن معظمٌ له در ارزش خدمتگزاري چنين است :
" من نمي توانم براي خدمتگزاري ، جواني كه براي خدمتگزاري به اسلام شب تا صبح شب زنده داري مي كند و در حال خطر واقع مي شود ، مجاهده مي كند ، ارزش براي اين ما نمي توانيم حساب كنيم ... مگر غير از خدا مي تواند كسي به اين اعمال پاداش دهد ." [10]
" آنهائي كه براي يك مستمند و يك مؤمن خدمت بكنند ، آن همه پيش خدا اجر دارند و شما كه براي ميليون ها مستمند و ميليون ها مستضعف خدمت مي كنيد ، جز خداي تبارك و تعالي ، كسي نمي تواند احصا كند اجر شما را ." [11]
و نيز در جهت وظيفه حكومت ها فرموده است :
" اسلام حكومت ها را موظف به خدمت كرده است ، ارتش در خدمت ملت باشد ، حكومت ها در خدمت مردم باشند . " [12]
با يك جمع بندي مختصر در سخنان امام راحل (ره) به نكات عمدة ذيل واقف خواهيم شد :
1- اولي بودن خدمت گزاري در مقايسه با رهبري
در جملات امام راحل(ره) برتري خدمت به مردم ، بر بالاترين موقعيت يك حكومت (رهبري) استنباط مي شود و زمينة تفكر و تدبر را فراهم مي آورد كه چگونه مراد و مرشدي در منتهاي آگاهي و دانائي به اين فيض بزرگ تمسك داشته است ، و اگر رهبري مردم را پذيرفته است ، به آن دليل است كه آن را در مسير خدمت و خدمتگزاري به خدا و مردم يافته است ، و حتماً پذيرش رهبري بدون خدمت به مردم ، مورد نفرت آن بزرگوار بوده است .
2- خدمتگزاري زمينه ساز سعادت و موفقيت جوامع بشري است .
دليل مهمي كه آن سفر كردة عاشق ، به خدمت مردم و مستضعفين داشت ، سعادت و موفقيتي است كه نصيب حكومت ها و جوامع خواهد شد ، چنانچه بارها در دعاي خالصانة خود سعادت ملت را از خداوند بزرگ درخواست نموده و دولت ها را به خدمت مردم ترغيب نموده است .
3- خدمت به بندگان خدا بمنزلة يك عبادت بزرگ
امام راحل (ره) خدمت را همواره يك توفيق تلقي نموده است و از مسئولين خواسته است عنايت خاصي به اين توفيق داشته باشند ، تا جائي كه اتاق كار مسئولين خدمتگزار را عبادتگاه معرفي نموده است و در جهت حفظ اين عبادتگاه و ره توشه هاي خدمت مسئولين به امت ، تذكرات ظريفي داشته است .
4- قابل محاسبه نبودن ارزش خدمتگزاري
امام راحل (ره) ارزش خدمتگزاري را آن چنان والا و گرانقدر مي دانند كه محاسبة ارزش آن را فقط و فقط مختص ذات احدي دانسته بگونه اي كه در صورت فهم اين مسئله تمام اعمال و رفتار آدمي بايد رنگ و رونق خدمت و خدمتگزاري يافته باشد تا مورد توجه خداوند قرار گيرد و وعده هاي راستين خداوندي را محقق سازد .
5- موظف شدن حكومت ها به خدمت كردن براي مردم
تذكرات امام راحل(ره) به مسئولين وقف كردن فرصت ها براي خدمت كردن به اسلام ، جمهوري اسلامي و مردم است كه در اين راستا خدمت به محرومان و مستضعفان ، خاص شده است ، تا شايد رحمت و مساعدتي كه به نام اسلام و توسط مسئولين مسلمان اين كشور صورت مي گيرد ، نقطة اميدي براي محرومان و مستضعفان جامعه به حساب آيد و بصورتي بتوانند تاليف قلوب مردم را روش خود قرار داده ، در جهت توسعة اسلام گام مؤثري داشته باشند.
وظايف خدمتگزاران در نظام جمهوري اسلامي ايران
"از زبان رهبر فقيد انقلاب"
امام عظيم الشأن در مجموعه گفتار هاي خود براي مسئولين ، دولتمردان و نهادهاي مسئول در جامعه ، در باب خدمت و خدمتگزاري به نكات ظريفي اشاره داشته اند .
دريك جمع بندي ساده نكات برجسته اي از اين سخنان ارئه خواهد شد تا خدمتگزاران به نظام الهي اسلام در خدمت به مردم شريف ايران ، معيارهائي براي تلاش مقدس خود داشته باشند .
الف - تواضع و جلب محبت مردم براي ايجاد پايگاه مردمي
"كوشش كنيد كه پايگاه ملي براي خودتان درست كنيد ، ... هرچه صاحب منصب ارشد باشد ، بايد بيشتر خدمتگزار باشد ، مردم بفهمند كه هر درجه اي كه اين بالا مي رود ، با مردم متواضع تر مي شود ... كاري بكنيد كه دل مردم را بدست آوريد ." [13]
"... آقا كاري بكنيد كه محبت مردم را جلب كنيد ، اين هم رضاي خدا در آن هست ، هم راحتي خودتان در آن هست و هم براي كشورتان مفيد است . "[14]
ب - مردم داري و رفتار خوب با مردم
امام راحل (ره) در جهت مردم داري و رفتار خوبي كه بايد در سكنات هر مسئول و دولتمردي وجود داشته باشد ، سخن هاي بسياري داشته اند ، فرازهاي ذيل برداشتي از سخنان آن عزيز مي باشد .
ب 1 - رفتار اسلامي
"همه بدانيم كه عقل هم اقتضا مي كند به همان طوري كه اسلام دستور داده با مردم رفتار شود ، حكومت ها هم همانطور رفتار بكنند ، وقتي درصدر اسلام مأمورين را مي فرستادند ، همان سردار بود ، همان كه استاندار بود ، امام جماعت هم بود ، يعني اينقدر مورد اعتماد مردم بود و مردم اورا به عدالت مي شناختند كه به او اقتدا مي كردند و با او نماز مي خواندند ."[15]
ب 2 - عدم ايجاد نارضايتي
" اين ها بايد حالا فكر اين معنا باشند كه مردم را داشته باشند و يكي از راهها يش اين است كه وزارتخانه ها و ادارات يك جوري باشند كه نارضايتي ايجاد نكنند و بالاخره ما مردم را لازم داريم ، يعني جمهوري اسلامي تا آخر مردم را مي خواهد . " [16]
ب 3 - عدم سخت گيري
" بايد حركت ما به صورتي باشد كه مردم بفهمند كه اسلام براي درست كردن زندگاني دنيا و آخرت آمده است ، تا ملت احساس آرامش كنند ، مردم ما خيلي زحمت كشيده اند ... مردم عادي ما تمام زحمات حكومت را متحمل می شوند ، پس ما بايد به فكر مردم باشيم و بر آنان سخت نگيريم كه از صحنه خارج شوند ."[17]
ب 4 - جبران تلخي ها
" ... و شما بايد كاري بكنيد كه آن ذائقه تلخي كه مردم در گذشته از ديگران داشته اند به ذائقه شيريني مبدل سازيد كه اگر چنانچه خداي نخواسته مشكلي برايتان پيدا شد ، همين مردم كوچه و بازار بيايند و مشكل شما را رفع كنند ."[18]
ج - شركت دادن مردم در كارها
"وقتي مردم ديدندكه شما در صدد خدمت به آنها هستيد ، طبيعي است كه آنها هم كمك به شما مي كنند ...
... عمده اين است كه ما هم بتوانيم خدمت متقابل بكنيم و بايد از مرحله لفظ و شعار بيرون برويم و به مرحلة عمل برسيم ، يعني هر وزيري در وزارتخانة خودش واقعاٌ بين خودش و خدا ، خودش را موظف بداند به اينكه آن پرسنل ، آن جا هر كس در تحت نظر اوست ، آنها را بسيج كند به اينكه با مردم رفتار خوب بكنند و با مردم رفتار سالم داشته باشند و همين طور شركت دادن مردم را در امور...
... آنها را كنار نگذاريد ، رد نكنيد ، آنها را وارد كنيد در كار، وقتي وارد كرديد در كار و آنها ديدند كه شما مي خواهيد همكاري كنيد با آنها ، آنها هم همكاري مي كنند با شما ."[19]
د – توجه به خواسته هاي مردم
" ... شما نمي توانيد كارهائي كه الآن در ايران هست انجام بدهيد ، الّا با هماهنگي با ملت ، هماهنگي با ملت هم اين است كه شما توجّه كنيد به خواست اينها...
... مأموريني كه مي خواهيد بفرستيد به اطراف ، اين مأمورين را درست توجيه كنيد كه با ساخت مردم موافق باشند ، همانطوري كه خود شما مي خواهيد با مردم هم فكر باشيد ، اين ها هم با مردم هم فكر باشند ، با روحانيان هم فكر باشند ، طوري باشد كه هماهنگي داشته باشد . "[20]
ه – ارزش دادن به مردم
" ما بايد به مردم ارزش بدهيم ، استقلال دهيم و خودمان كنار بايستيم و روي خير و شر كارها نظارت كنيم ."[21]
" ...به مجلس و دولت و دست اندركاران توصيه مي نمايم كه قدر اين ملت را بدانيد و در خدمتگزاري به آنان خصوصاٌ مستضعفان و محرومان و ستمديدگان كه نور چشم ما و اولياء نعم همه هستند و جمهوري ره آورد آنان و با فداكاري آنان تحقق پيدا كرد و بقاء آن نيز مرهون خدمات آنان است فرو گذار نكنيد و خود را از مردم و آنان را از خود بدانيد ."[22]
و – عمل كردن به تعهدات اسلامي و خضوع در برابر قانون
" مقصود اين است كه درحكومت اسلام ، اسلام و قانون اسلام حكومت كند ، اشخاص براي خودشان و به فكر خودشان حكومت نكنند ، مامي خواهيم احكام اسلام در همه جا جريان پيدا كند و احكام خداي تبارك و تعالي حكومت كند ، در اسلام حكومت ، حكومت قانون ، حتي حكومت رسول الـ... وحكومت امير المؤمنين ، حكومت قانون است ، يعني قانون خدا آنها را تعيين كرده است ،آن ها به حكم قانون واجب الاطاعه هستند ."[23]
" اسلام براي برقراري قانون آمده است و پيغمبر اسلام و ائمة اسلام و خلفاي اسلام ، تمام براي قانون خاضع بوده اند و تسليم قانون بوده اند ، ما هم بايد تبعيّت از پيغمبر اسلام بكنيم و از ائمة خدا بكنيم و به قانون هم عمل كنيم و هم خاضع باشيم در مقابل قانون ، قانون براي همه است ."[24]
ز- اهميت دادن به بيت المال و پرهيز از كم كاري
" بيت المال مسلمين را بزرگ بشماريد ، حكومت هاي اسلامي بايد بيت المال مسلمين را براي جلال و جبروت خودشان صرف نكنند ، بيت المال مسلمين صرف آن چيزي بشود كه براي مسلمين است ."[25]
" برادر ها ، امروز روز كار است ، هر كس در هر جا هست بايد كار بكند ، ما مي خواهيم خودكفا باشيم ، خودكفائي را با تبليغات نمي شود كرد ، با كار مي شود كرد ."[26]
" من نمي فهمم كسي علاقه داشته باشد به مملكتش و آن وقت از مملكتش اجر ببرد و عمل نكند ، خوب يك اجرتي كه اين ها مي گيرند در مقابل عمل است ، اگر عمل كم بكنند حرام است ، اين اجرت جايز نيست استفاده بكنند از اين ."[27]
مباني علمي خدمت به مردم
و روش خاص امام راحل(ره) در اصل خدمتگزاري[28]
پس از روشن شدن جايگاه و نقش مردم در حكومت جمهوري اسلامي ايران ، از ديد رهبر فقيد انقلاب ، مباني علمي و فلسفي خدمت و توجه به مردم مد نظر قرار خواهد گرفت و ساخت تربيتي اين نوع نگرش و رفتار بررسي خواهد شد .
اولين مبنا در خدمت به مردم آن است كه فرد به اين تفكّر وارد شود كه در مسير خدمت رساني به مردم چگونه مي تواند به خود خدمت كند ، در اينجا يك بحث انسان شناسي و روان شناسي پيش مي آيد كه اگر فردي بتواند در راستاي نفس مطمئنة حركت كند به خود خدمت كرده است و اگر بخواهد در خدمت نفس امّاره باشد به خود خيانت كرده است .
در مورد اول به خود خدمت كردن در خدمت به مردم متجلّي مي شود و در مورد دوم به خود خيانت كردن ، همان بي توجهي به مردم و رعايت نفسانيات آدمي است .
دومين مبنا در خدمت به مردم از مقولة جامعه شناسي ، بررسي مناسبات اجتماعي انسانها است . در اين ديدگاه رابطة فرد با گروه همسالان ، خانواده و ديگران باعث ايجاد توانمنديها و صلاحيت هائي مي شود و نوعي شايستگي در انسان به وجود مي آورد ، فردي كه در مناسبات اجتماعي صبوري را پيش مي گيرد ، دچار تزلزل و رفتار عجولانه نمي شود ، در مناسبات اجتماعي به جهت آنكه فرد به تنهائي تصميم نمي گيرد و متوجه ديگران مي شود از آلودگيها بركنار مي ماند ، حتي آنكه در مناسبات اجتماعي مي تواند روي ديگران تاثير بگذارد و تأثير بپذيرد .
هرگاه در تعامل هاي اجتماعي نوعي ساده زيستي همراه با تدبير و فداكاري جريان داشته باشد ، افراد بطور طبيعي شايستگي هاي بيشتري كسب مي كنند .
توجه به جامعه و افراد آن ، داشتن برنامه و آينده نگري براي رشد جامعه و استفاده از امكانات حقيقي در جهت كمك به افراد ، باعث بارور شدن جامعه مي شود كه از نظر امام راحل (ره) دورنمائي براي سعادتمند زيستن و بهروزي انسان ها است.
روش هاي خاص امام در خدمت به مردم
شيوة زندگي امام راحل (ره) عيني ترين روش ها براي مشاهده و معياري براي الگو برداري نسل حاضر است ، زندگي ساده و متوسط ، نداشتن حرص و ولع نسبت به دنيا بصورتي كه تحت تاثير عناوين مادي وقايع ، قرار نمي گرفت و در عين حال ، شجاعت ، صراحت و رك گوئي امام در جهت خدمت به سعادت مردم از نكات برجستة رفتار هاي امام بود ، صادقانه ، مردم را با واقعيت ها آشنا مي كرد ، آنها را به نيروهاي و امكانات خودشان واقف مي نمود و به داشتن يك زندگي ساده اما پر نشاط دعوت مي كرد .
اعتقاد امام راحل (ره) در مقولة حكومت اين بود كه انسان رشد يافته در سيستم مديريتي جامعه مي تواند حركت كند ، تدبير و انديشه داشته باشد و مناسبات پيراموني خود را را بارور و زايا كند بطور طبيعي هم مي تواند تأثير بسيار مثبتي روي روابط اجتماعي و سيستم حكومتي جامعه داشته باشد ، لذا در همة زواياي حكومت به مردم و ملت اميدوار بود و به امكانات و توانمنديهاي جمعي آنان توجه داشت و بر همين اساس به بحث استقلال كشور در سطح منطقه اهميت مي داد و هيچگاه حاضر نبود امتيازي به مستكبران بدهد .
دريك كلام ماندگاري شخصيّت امام و ويژگي هاي خاص او درجهت خدمتگزاري به مردم، بايد مورد توجه مسئولين باشد.
امام راحل (ره) عبد صالح خدا بود ، گفتاري صادقانه و صميمي داشت و اين ويژگي را ازمردم درخواست مي نمود ، از نظر قواي دروني به عدالتي رسيده بود كه از او شخصيتي تأثيرگذار ساخته بود .
وي همواره از مسئولين درخواست مي نمود كه برنامه هاي اجرائي خود را غني تر نمايند ، خودشان را به مردم شبيه كنند و زندگي ساده اي داشته باشند و اگر هم در امور كشوري دچار خطائي شوند ، بايد راحت به مردم بگويند .
به اعتقاد امام راحل (ره ) اين صداقت باعث مي شود كه توجه مردم نسبت به مسئولين جلب شود و درجهت همكاري با مسئولين پيشگام شوند و بدين صورت در اثر خدمتگزاري مسئولين به مردم سعادت و موفقيت جامعه تضمين خواهد شد .
بدان اميد
[1] - آخرين فراز از وصيت نامة سياسي الهي حضرت امام خميني (ره)
[2] - صحيفة نور، مجموعه رهنمود هاي امام خميني (ره) ج 13 ، صفحة 90 ، تهران : انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ، 1371
[3] - همان منبع : ج 13 ، صفحة 191
[4] - قرآن كريم ، سورة توبه ، آيه 128
[5] - صحيفة نور، مجموعه رهنمود هاي امام خميني (ره) ج 10 ، صفحة 126 ، تهران : انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ، 1371
[6] - وصيت نامة سياسي الهي امام ، انتشارات موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره) . تهران چاپ 1378، ، صفحة 53
[7] - همان منبع : ج 7 ، صفحة 72
[8] - همان منبع : ج 16 ، صفحة 202
[9] - همان منبع : ج 20 ، صفحة 36
[10] - همان منبع : ج 9 ، صفحة 36149
[11] - همان منبع : ج 17 ، صفحة 257
[12] - همان منبع : ج 7 ، صفحة 72
[13] - همان منبع : ج 7 ، صفحة 6
[14] - همان منبع : ج 7 ، صفحة 96
[15] - همان منبع : ج 7 ، صفحة 72
[16] - همان منبع : ج 7 ، صفحة36
[17] - همان منبع : ج 19 ، صفحة51
[18] - همان منبع : ج 19 ، صفحة51
[19] - همان منبع : ج 19 ، صفحة 229
[20] - همان منبع : ج 159 ، صفحة215
[21] - همان منبع : ج 19 ، صفحة 206
[22] - وصيت نامة سياسي الهي امام ، انتشارات مؤسسة تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره) . تهران چاپ 1378، ، صفحة 35
[23] - صحيفة نور، مجموعه رهنمود هاي امام خميني (ره) ج 7 ، صفحة 201 ، تهران : انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ، 1371
[24] - همان منبع : ج 10 ، صفحة 29
[25] - همان منبع : ج 19 ، صفحة 223
[26] - همان منبع : ج 17 ، صفحة 155
[27] - همان منبع : ج 9 ، صفحة 243
[28] - برداشتي از مقالة امام و راهكار خدمت رساني به مردم ، دانش پور، روزنامة خراسان ، شماره 15570 مورخة 13/3/82
1- بي آزار شيرازي، عبدالكريم ، رسالة نوين امام خميني (ره) « مسائل سياسي و حقوقي» . تهران : موسسة انجام كتاب ، 1360
2- دلشاد تهراني ، مصطفي ، سيرة نبوي (منطق عملي) . تهران : سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي ، 1371
3- گردآوري سخنان امام توسط بنياد مستضعفان و جانبازان استان قم ، اخلاق كارگزاران در كلام و پيام امام خميني (ره) . تهران : دفتر انتشارات اسلامي ، چاپ ششم ، 1377
4- وصيت نامة سياسي الهي امام ، تهران: انتشارات موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره) . ، 1378
5- دانش پور ، مقالة امام و راهكار خدمت رساني به مردم ، روزنامة خراسان ، شماره 15570 ، مورخة 13/3/82
بنام خدا